نام همدان برگرفته از هگمتانه پارسی باستان است که در کتيبه بيستون توسط داريوش هخامنشی ضبط شده است. اين نام در زبان يونانی اکباتان ذکر شده است. ژرک دومرگان محقق فرانسوی مي‌نویسد: تنها شهر مهم اين ناحيه بدون شک شهر همدان و اکباتان باستانی، پايتخت مادهاست که هرودت آن را ديده و در کتيبه‌های ميخی اکباتانه است. همدان قدمتی بيش از 3 هزار سال دارد و هرودت مورخ معروف يونانی مبنای اين شهر را به ديااکو، نخستين شهريار ماد نسبت مي‌دهد. در آن زمان همدان را به نام هگمتانه(محل اجتماع) و سپس اکباتان می ناميدند. در سال 550 ق. م اين شهر به دست کوروش، پادشاه هخامنشی به تصرف در آمد و در دوران هخامنشی، اسکندر، اشکانيان و ساسانيان از شهر همدان به عنوان پايتخت تابستانی استفاده می کردند. در دهه دوم هجرت و پس از فتح نهاوند، مردم استان به دين مبين اسلام تشرف پيدا کردند.

گنجنامه در يکي از دامنه‌های کوهستان الوند و به فاصله 5 کیلومتری جنوب غربی همدان در دره مصفی عباس آباد قرار دارد. در نزدیکی گنجنامه، چشم انداز زیبايی از آبشار گنجنامه و دره‌های سرسبز عباس آباد، تاریک دره و کیوارستان دیده مي‌شود.

به سبب آنکه هگمتانه پایتخت تابستانی هخامنشیان بوده و در مسیر جاده شاهی قرار داشته است. داریوش اول هخامنشی پس از اتمام کار سنگ نبشته‌های بيستون دستور نقر کتيبه کنونی گنجنامه را داده است. پس از او فرزندش خشايار شاه نيز به پيروی از او کتيبه‌اي در سمت راست و کمی پايين‌تر از سنگ نبشته پدر بر جای گذارده است.  هر یک از اين کتيبه‌ها به يک زبان در سه ستون و 20 ستون و 20 سطر بر روی صخره‌ای بزرگ حک شده‌اند که در ستون دست چپ متن فارسی باستان، ستون وسط عيلامی يا شوشی و ستون دست راست کتيبه‌ها به زبان بابلی یا اکدی و به خط میخی یا هخامنشی است.

ابن فقیه همدانی در سال 290 هجری در کتاب اخبارالبدان خود ار آن به عنوان تب نابر نام برده است. اسامی دیگر آن عبارتند از سنگ نبشته، نبشت خدايان، کتيبه‌های الوند، جنگ نامه و گنج نامه.

مقبره ابوعلی سینا

غار علیصدر